مقدمه

 دین اسلام کامل‌ترین دین الهی است که برای خوردن نیز احکامی دارد که رعایت آنها بر هر فرد مسلمان لازم است. در جامعه عده‌ای دارای سرمایه بسیارند و از تمامی امکانات رفاهی و غذاهای رنگارنگ استفاده می‌کنند ؛ اما از سلامتی محرومند و به همین دلیل از زندگی خود لذتی نمی‌برند ! در مقابل آنان عده‌ای با خوردن غذاهای معمولی و ساده سالم زندگی می‌کنند و عمری طولانی دارند و از زندگی خود لذت می‌برند . پس سلامتی انسان فقط با خوردن غذاهای گوناگون که سرشار از ویتامین‌ها، پروتئین‌ها و مواد معدنی است تامین نمی‌شود . آنچه مهم است چگونه خوردن و درست خوردن است .

غذا خوردن در اسلام

نخستین نکته برای رعایت دستورهای بهداشتی درباره خوردن ، توجه به این حقیقت لازم است که در نظام آفرینش ،« خوردن » ، ابزاری برای زندگی است ، نه آن که زندگی ، ابزاری برای خوردن ؛ چنان که در حکمتی منسوب به امام علی ( علیه السلام ) آمده است :

 لا تطلبِ الحَیاةَ لِتأکلَ ، بَل اطلُبِ الاکل لِتحیا . ( زندگی را برای خوردن مخواه ، بلکه خوردن را برای زندگی بخواه ) .

 بسیاری از مردم ـ اگر نگوییم بیشتر آنها ـ سلامت ، شادابی و زندگی خود را فدای شکم خود می کنند .از این رو ، هیچ گاه به فکر این نیستند که چه بخورند ، چگونه بخورند و چه اندازه بخورند . پس ، هر چه را مزه بهتری دارد ، به هر اندازه که میل دارند و به هر شکلی که پیش بیاید ، مصرف می کنند و بدین سان ، گرفتار انواع بیماری ها می شوند ، چنان که امام علی ( علیه السلام ) می فرماید :

 مَن غَرَسَ فی نَفسِهِ مَحَبَة انواع الطعام ، اجتَنی ثِمارش فُنونِ الاسقام .

( هرکس در دل خود ، درخت علاقه به انواع غذاها را بکارد ، میوه ی انواع بیماری ها را از آن می چیند ) .

حضرت رسول ( ص ) :شستن ( دست ها ) پیش و پس از غذا  ،شفایی برای تن و مایه برکت در روزی است .( بحارالانوار  ، جلد 66  ، صفحه 356  ،حدیث 17  )

امام علی ( ع ) : شستن دست ها قبل از غذا ، رزق را زیاد می كند ، لباس ها را از آلودگی حفظ می نماید و چشم را تقویت می كند . ( خصال ، صفحه 612 )

   رهنمودهای اسلام در این زمینه ، فوق العاده مهم و ارزشمندند و با در نظر گرفتن عصر صدور آنها ، معجزه علمی پیشوایان دین ، محسوب می شوند . در این باره ، توجه به دو نکته ، دارای اهمیت است :

 الف- رهنمودهای اسلام درباره خوردن ، تنها سلامت جسم را تضمین نمی کند ، بلکه تضمین کننده سلامت جسم و روح انسان هاست .

 ب- از آن جا که عقل و علم ، به همه رازهای آفرینش احاطه ندارند ، چه بسا حکمت برخی از رهنمودهای اسلام برای دانش امروز ، مجهول باشد ، ولی بی تردید این به معنای بی دلیل بودن آن رهنمودها نیست ، چنان که فلسفه تعدادی از احکام اسلام ، در گذشته ناشناخته بود و امروزه علم به راز آنها پی برده است .

 و اینک ، اشاره ای کوتاه به آن رهنمودها :

 1- حلال بودن غذا

نخستین و مهم ترین رهنمود اسلام درباره مواد غذایی مورد مصرف ، این است که « حلال » باشند ، بدین معنا که :

 اولاً : آنچه انسان مصرف می کند ، باید از راه مشروع تهیه شده باشد . غذایی که از راه نامشروع و تجاوز به حقوق دیگران تهیه گردد ، هر چند ممکن است برای سلامت جسم ، ضرر نداشته باشد ، اما بی تردید برای سلامت روان ، زیانبار است .

حضرت رسول ( ص )  : هر كه لقمه ای از حرام بخورد ، تا چهل شب نمازی مقبول نگردد و تا چهل روز دعایش مستجاب نشود و هر گوشتی كه از حرام بروید ، آتش به آن سزاوار تر باشد . ( بحار الانوار  ، جلد 66  ، صفحه 314 )

 ثانیاً : غذای انسان باید ازطیبات( آنچه پاک است ) تهیه شده باشد . بر اساس این رهنمود ، انسان نباید غذاهایی را که طبع توده مردم از آن نفرت دارد ، یا اسلام خوردن آن را ممنوع دانسته ( مانند : گوشت مردار یا گوشت حیوانات حرام گوشت ) مصرف کند ، هر چند که تجاوز به حقوق دیگران نباشد .

 ثالثاً : غذا برای کسی که مصرف کننده است ، نباید زیانبار باشد . توضیح این که ممکن است غذایی برای یک نفر مفید باشد ، اما برای دیگری به دلیل آن که بیماراست ، زیانبار باشد .

 رابعاً : غذا برای روح انسان یا جامعه مَفسده نداشته باشد . توضیح این که ممکن است غذایی حلال باشد و برای جسم هم زیانبار نباشد ، لیکن چگونگی مصرف آن ، برای روح یا جامعه مفسده داشته باشد ؛ مانند غذا خوردن در ظروف طلا و نقره ، یا غذا خوردن از سفره ای که مشروبات الکلی در آن قرار دارد . خوردن این گونه غذاها نیز در اسلام ، ممنوع شناخته شده است .

 2- دو وعده غذا خوردن در شبانه روز

در روایات اسلامی ، برای تداوم سلامت و شادابی انسان ، خوردن دو وعده غذا در صبح و شام توصیه شده است . اهل بهشت نیز که در دار السلام ، جاوید هستند ، در همین دو وعده غذا می خورند : « وَلَهُم رِزقهُم فِیهَا بُکرَة وَ عَشِیا ؛ و در بهشت ، هر صبح و شام ، روزی آنان آماده است »( مریم  : آیه62 )

امام رضا ( ع ) : شب حتما غذا بخورید ، اگر چه مقدار كمی نان باشد ، چون باعث قوت جسم می شود . ( طب الائمه  ،صفحه 65 )

 امام صادق ( ع ) : خوردن شام را وامگذار  ، هر چند به سه لقمه ( نان ) با نمك باشد .( مکارم الاخلاق  ،جلد 1 ،صفحه424 ،حدیث1447 )

 حضرت رسول ( ص ) :خوردن شام را وامگذارید  ،هر چند به مشتی خرما باشد  ،زیرا واگذاشتن آن  ،انسان را پیر می کند .( کنزالعمال  ،جلد10  ،صفحه46  ،حدیث 28290 )

 3- توصیه به کم خوری

پیشوایان دین ، ضمن تأکید بر کم خوری ، منافع فراوانی برای آن ذکر کرده اند ؛ مانند : تداوم سلامت بدن ، صفای اندیشه ، نورانیت دل ، رهایی از دام شیطان ، بهره گیری از ملکوت هستی ، نزدیکی به خداوند متعال و استفاده بهتر از عبادت پروردگار .

 4- خطر پُرخوری

برعکس ، پُرخوری از منظر احادیث ، به شدت نکوهیده است . پُرخوری از سلامت می کاهد ، بدن را بدبو می کند و زمینه را برای انواع بیماری های جسمی و روحی فراهم می سازد . پُرخوری ، جوهر نفس را تباه می کند ، به نیروی تقوا ( پرهیزگاری ) و ورع ( خویشتن داری ) ضربه می زند ، حجاب تیزهوشی است و دل را سخت و تاریک می سازد . در این قسمت به فرموده های ائمه اطهار درباره پرخوری اشاره می کنیم :

امام صادق ( ع ) می فرماید : هر گاه مردم در خوراك خود میانه رو باشند ، بدن هایشان پایدار و محكم است . ( سفینه البحار  ، جلد 2  ، صفحه 79 )

 امام علی ( ع ) : خوراكت را كم كن تا بیماری تو كم گردد . ( غررالحكم  ،جلد 1  ،صفحه 114 )

حضرت رسول ( ص )  : محبوبترین شما در پیشگاه خدا آن کس است كه كم خوراكتر و سبكتر باشد . ( كنز العمال ، جلد 15  ،صفحه 261 )

حضرت رسول ( ص )  :یکی از انواع زیاده روی ، این است که هر آنچه را دوست داری  ، بخوری . ( كنز العمال ، جلد 15  ،صفحه 263  ،حدیث 40886 )

امام رضا ( ع ) : غذای خود را با سبك ترین غذایی كه بدنت را به اندازه عادتت و بر حسب اقامتگاه و فعالیت ها و زمانه ات تغذیه می كند ، آغاز كن .( طب الرضا  ،صفحه 15 )

حضرت رسول ( ص ) : در حالی غذا بخور كه اشتها داشته باشی و هنگامی دست از غذا بكش كه هنوز اشتهایت باقی است . ( بحار  ، جلد 62  ، صفحه 291 )

امام رضا ( ع ) :هر کس غذای افزون از اندازه بخورد  ،این غذا او را سودی نمی رساند  ،و هر کس به اندازه بردارد  ،این غذا او را تغذیه می کند و سود می رساند  .آب نیز چنین است . روش پسندیده برای تو  ،آن است که از هر یک از انواع غذا  ،در فصل ویژه آن  ،بهره بگیری .در حالی که هنوز مقداری میل داری  ،از غذا دست بکش  ،چرا که این کار  ،به خواست خداوند  ،برای بدن سلامت آورتر  ،برای عقل ذکاوت بخش تر  ،و برای خود انسان مایه سبکی افزون تر است .( طب الامام الرضا  ،صفحه 14 )

امام كاظم ( ع ) : تدبیر غذایی و رژیم خوراكی این نیست كه اصلا چیزی نخوری ولكن رژیم این است كه چیزی بخوری اما سبك . ( وسائل الشیعه  ، جلد 17  ، صفحه 183 )

 

امام علی ( ع ) : یا كمیل! شكمت را از خوراك پر مكن ، برای آب هم جا بگذار و برای هوا هم قرار بده ، تا اشتها داری دست از خوردن بردار ، اگر این كارها را انجام دادی خوراك بر تو گوارا گردد ، همانا تندرستی با كم خوردن و كم نوشیدن است . ( تحف العقول  ، صفحه 66 )

حضرت رسول ( ص )  : بر حذر باش از آنكه  ، بخوری آنچه را اشتها نداری كه باعث حماقت و نادانی می گردد . ( لئالی الاخبار  ، ش 2 )

امام علی ( ع ) : از همیشه سیر بودن و بسیار خوردن بپرهیزید كه این كار بیماری ها و رنج ها را بر می انگیزاند . ( غرر الحكم  ، جلد 51  ، صفحه 151 )

حضرت رسول ( ص )  : دل های خویش را با زیاد خوردن و زیاد نوشیدن نمیرانید ، كه دل چون زراعت است ، وقتی آب آن زیاد شد خواهد مرد . ( نهج الفصاحه  ، حدیث 2489 )

امام علی ( ع ) به فرزندشان امام حسن ( ع ) فرمودند : چهار كلمه به تو می آموزم كه تو را از درمان بی نیاز سازد : تا گرسنه نباشی غذا مخور و هنوز مایل به غذا باشی دست از آن بردار ، غذا را به جا و نیكو بخور ( خوب بجو ) ، هنگامی كه خواستی به بستر روی خود را به بیت الخلاء عرضه كن ( به مستراح برو ) ( خصال  ،جلد 60 )

5- مقدار غذای مفید

برای پیشگیری از زیان های پُرخوری و بهره گیری از منافع کم خوری ، پیشوایان اسلام توصیه کرده اند که انسان تا زمانی که احساس گرسنگی نکرده ، چیزی نخورد و قبل از آن که کاملا سیر شود ، از خوردن غذا دست بکشد :« کُل وَ انتَ تشتهی ، وَ امسِک وَ انتَ تَشتهی » .

 

6- برترین خوراکی و بهترین سفره 

از منظر روایات اسلامی ، برترین غذاها ، غذایی است که دارای چند ویژگی باشد :

اول آن که از دست رنج خودِ فرد تهیه شده باشد ؛

دوم آن که خانواده ی او آن را دوست داشته باشند ؛ 

سوم این که بوی آن موجب آزار دیگران نباشد . 

بهترین سفره ها نیز پاکیزه ترین ، حلال ترین و ساده ترین آنهاست و انواع غذاهای رنگارنگ و گران قیمت ـ که اهل بیت( علیه السلام ) از مصرف آنها پرهیز می کردند ـ بر آن چیده نشده باشد .

 

7- آداب سُفره

آدابی که پیشوایان اسلام برای حضور بر سفره غذا توصیه کرده اند ، عبارت اند از  :

حضرت رسول ( ص ) : سفره های خودتان را با سبزی ها بیارایید ، زیرا انواع میكروب ها را نابود می سازد . (  طب النبی ، صفحه 3 )

امام صادق ( ع ) : برای هر چیز زینتی است و زینت سفره ، سبزیجات است . ( بحار الانوار  ،جلد 66  ،صفحه 199 )

بودن سبزیجات در سفره ، شستن دست ها ، نشستن بر سر سفره با فروتنی ، گرامی داشتن نان ، سهیم کردن ناظر( اعم از انسان و حیوان ) در غذا و آخرین ادب ، صدقه دادن از آن غذا یا همانند آن .

 

 آداب غذا خوردن در اسلام به چند بخش ، تقسیم می شود :

مواردی که باید هنگام خوردن غذا رعایت شوند و آنها عبارتند از :

الف : تدبّر در این که انواع خوراکی های مورد نیاز انسان ، چگونه در نظام آفرینش پدید آمده اند؟ و چه عواملی دست به دست هم داده اند تا آنچه در سفره نهاده شده ، آماده گردد که اکنون می توان با میل و اشتها از آن استفاده نمود .

ب : آغاز کردن خوردن غذا با نام و یاد آفریدگار مهربان که انواع غذاهای مفید را برای تامین نیازهای انسان ، در نظام آفرینش قرار داد . نیز تکرار نام خدا به هنگام خوردن هر نوع غذا و تکرار آن هرگاه که در میان غذا خوردن ، سخن گفته شود و همچنین شکرگزاری فراوان در هنگام خوردن . امام علی ( ع ) در سفارش های خود به كمیل  : به گاه غذا خوردن از آن كسی نام ببر كه با وجود نام او ، دیگر هیچ دردی زیان نمی رساند و نامش ، شفای همه بیماری ها و ناتن درستی هاست . ( بحارالانوار ، جلد 66 ، صفحه 425 ، حدیث 41 )

امام على ( علیه السلام  ) فرمودند :

به هنگام غذا خوردن خداى را یاد كنید و از بیهوده گوئى اجتناب نمائید زیرا كه طعام نعمت و رزقى از خداوند است و بر شماست كه در آن خداى را یاد كرده و شكر گوئید .

فروع كافى  ، ج 6 ، ص 296

امام علی ( ع ) : هر كس خواست غذا بخورد ، نام خدا را بر زبان آورد ، خوب غذا را بجود و در حالی از غذا خوردن دست بكشد كه هنوز میل به خوردن دارد و به آن احساس نیاز می كند .

امام علی ( ع ) :هر کس که می خواهد غذایی او را آزار ندهد ، تا گرسنه نشده  ، چیزی نخورد و آن گاه هم که خواست بخورد  ، بگوید :

"بسم الله و بالله" ( طب الائمه لابنی بسطام  ، صفحه 60  )

ج : آغاز کردن غذا با نمک ، البته در صورتی که خوردن نمک برای انسان ضرر نداشته باشد . محمد بن علی گوید : مردی در خراسان خدمت امام رضا ( ع ) بود . غذایی برای آن حضرت آوردند كه با آن سركه و نمك بود .آن حضرت آغاز غذا را با سركه شروع كردند ، آن مرد گفت : قربانت گردم ، شما به ما امر كردید با نمك شروع كنیم! آن حضرت فرمودند :

این مثل آن است ، به درستی كه سركه ذهن را قوی و عقل را زیاد می كند . ( طب و درمان  ، صفحه 140 )

امام علی( ع ) : در شروع به غذا خوردن ، نمك بخورید . اگر مردم می دانستند نمك چه خاصیتی دارد هر آینه به جای داروهای مجرب دیگر آن را انتخاب می كردند . ( طب الائمه  ، صفحه 70 )

امام کاظم ( ع ) : سفره ای که در آن نمک نباشد  ، بی برکت است  . آغاز کردن غذا با نمک  ، برای تن درستی  ، بهتر است . ( الکافی  ، جلد 6  ، صفحه 326  ، حدیث 5  )

امام باقر ( ع ) : خداوند به حضرت موسی ( ع ) وحی كرد كه قوم خود را امر كن غذا را با نمك آغاز و با آن پایان دهند ، در غیر این صورت اگر دچار هر بیماری شدند جز خود را ملامت نكنند . (  طب الائمه )

د : آغاز کردن از سبک ترین غذاها .

ه : نخوردن غذای داغ و خوردن غذای نیم گرم ، پیش از آن که سرد شود . امام علی ( ع ) : غذای گرم را وانهید تا سرد شود ، زیرا برای رسول اكرم ( ص ) غذا حاضر كردند ، ( ایشان ) فرمودند : وانهیدش تا سرد شود و قابل خوردن گردد  ، كه خدای عزوجل آتش به ما نمی خوراند و بركت در غذای خنك است .( فروع کافی  ، جلد6  ، صفحه322 ) 

و : خوردن با دست راست .

ز : کوچک گرفتن لقمه .

ح : خوب جویدن غذا .

حضرت رسول ( ص ) :-در بیان آداب غذا خوردن-اما آداب آن  ،کوچک کردن لقمه و جویدن کامل است .( بحارالانوار ،جلد66  ،صفحه 415  ،حدیث 14  )

ط : طولانی کردن نشستن بر سر سفره .

امام صادق ( ع ) : غذا خوردن را طولانی كنید ، زیرا لحظات آن از عمرتان محسوب نمی شود . ( سفینه البحار  ،جلد 1 ،صفحه 27 )

ی : گرامی داشتن نان و نگذاشتن آن زیر ظرف غذا .

ک : استفاده کردن از آنچه از سفره می ریزد . این برای وقتی است که غذا در منزل میل می شود ، آن هم در صورتی که آلوده نشده باشد ؛ ولی اگر کسی دربیرون از منزل غذا میل نمود ، بهتر است که آنچه را از سفره می ریزد ، برای حیوانات بگذارد .

ل : دست کشیدن از خوردن غذا ، پیش از سیر شدنِ کامل و در حالی که مقداری از اشتها باقی است .

اموری که هنگام غذا خوردن ، ترک آنها شایسته است ، و آنها عبارتند از :

1- زیاده روی در کیفیت و کمیت خوراک .

2- نکوهش غذایی که نسبت به آن بی میل است .

3- دمیدن در غذا .

4- خوردن با دست چپ .

5- خوردن با یک انگشت یا دو انگشت .

6- بلند آروغ زدن .

7- پاک کردن کامل استخوان های موجود در غذا .

8- آب خوردن در بین غذا .

9- آب خوردن پس از خوردن گوشت .

10- خوردن در حال سیری .

 

حالاتی که غذا خوردن در آنها نکوهش شده است :

در اسلام ، به طور کلی ، میل کردن غذا در حالات غیر بهداشتی ، یا به شیوه غیر اخلاقی ، مانند غذا خوردن به شیوه متکبران و یا به گونه ای که عرف جامعه برنمی تابد ، نکوهیده است .

 

توصیه به هم غذا شدن با دیگران :

در روایات اسلامی ، غذا خوردن به تنهایی ، مذموم شناخته شده و توصیه شده که انسان هر قدر می تواند ، دیگران را در غذای خود سهیم نماید . نیز غذا خوردن با خانواده ، خدمتگزاران و حضرت رسول ( ص ) : محبوبترین خوراكی در پیشگاه خدا چیزی است كه دست ها بر آن زیاد باشد ( خورنده آن بسیار باشد . ) ( نهج الفصاحه  ، صفحه 15 )

یتیمان ، مورد تاکید قرار گرفته است .

آدابی که رعایت آنها به هنگام غذا خوردن با دیگران ضروری است ، عبارتند از :

الف : خوردن از قسمت جلوی خود .

ب : خوردن از اطراف ظرف و نه از وسط آن ، در جایی که غذا برای همگان آماده شده است .

ج : نگاه نکردن به لقمه دیگران .

د : رعایت حقوق دیگران در آنچه بر سر سفره است .

ه : آغاز شدن غذا خوردن به وسیله صاحب سفره یا بهترین شخص حاضر بر سر سفره .

و : ادامه دادن صاحب سفره به خوردن تا سیرشدن همه کسانی که بر سر سفره نشسته اند .

ز : بلند شدن از سر سفره ، قبل از برچیدن آن .

امام علی ( ع ) : چون سفره ی غذا گذارده شد و  ، سائل و مستمندی از راه رسید ، او را رد نكنید . ( محاسن برقی  ،صفحه 423 )

 

آداب پایان غذا و برچیدن سفره

پایان غذا خوردن همانند آغاز آن ، آدابی دارد که رعایت آنها برای سلامت جسم و جان ، سودمند است . این آداب رابه آداب عرفانی ، اجتماعی و بهداشتی می توان تقسیم کرد :

الف : آداب عرفانی عبارتند از : سپاسگزاری از ولی نعمت حقیقی که خداوند متعال است و دعا کردن برای برکت یافتن روزی .

امام صادق ( ع ) : به پشت خوابیدن ، پس از خوردن غذا ، بدن را فربه و غذا را هضم می كند و ناراحتی را برطرف می گرداند . ( سفینه البحار ، جلد 1  ،صفحه 27 )

امام رضا ( ع ) : با شكم پر حمام نگیرید چون سبب تولید قولنج می شود . ( رساله ذهبیه 29-26 )

ب : آداب اجتماعی عبارتند از : یادآوری گرسنگان و مسئولیتی که افراد سیر در برابر آنان دارند و اقدام جهت کاستن فقر و گرسنگی از جامعه در حد توان .

ج : آداب بهداشتی عبارتند از : شستن دست ها ، خلال کردن و مسواک زدن دندان ها ، جارو کردن آنچه زیر سفره ریخته است ، مقداری استراحت بر پشت و نخوابیدن بلافاصله پس از خوردن غذا .