تنظیم : محمد جافر نوده

پیشگفتار

موضوع تاریخ تفکر اجتماعی دراسلام به عنوان درس دو واحدی مجالی برای کنکاش در تاریخ این دانش به دست نمی دهد ولی نه به این معناست که تاریخ را تقطیع کنیم و این کتاب را بدون شروع وپایان تدریس نماییم. تفکر اجتماعی از منظر قرآن مجید و حتی کتب منتسب به ادیان الهی سابقه ای به وسعت تاریخ دارد و از روز نخست خلقت انسان، مدل اداره جامعه ازسوی خدای منان به حضرت آدم داده شده است و این روند در همه  عصرها  و نسل ها ادامه داشته و در هیچ برهه ای از زمان، انسان از اندیشه اجتماعی الهی خالی نبوده و البته در موازات مدل الهی برای اداره جامعه ، مدل شیطانی نیز عرض اندام نموده است.

تحولات اجتماعی و دستیابی به ریشه تحولات و درنهایت یافتن قانونمندی این تغییرات برمبنای نگاه الهی، به انسان و جامعه و تاریخ قابل پیگیری و شناخت است  بویژه با سند محکم و غیر قابل انکار بنام قرآن مجید       می توان بخوبی حرکت تاریخ و مکانیسم تغییر جوامع را شناسائی و امروز به عنوان مدل جامعه شناسی و مبنای علوم اجتماعی الهی قرار داد .

 یادمان باشد که در این مقطع انقلاب با رهنمودهای مقام معظم رهبری به دنبال نهضت نرم افزاری وتولید علم و در نهایت به دنبال تحول علوم انسانی هستیم. بانگاه فوق ، بستن سر فصلهای تاریخ تفکر اجتماعی اسلام  با محوریت ابن خلدون، گرفتار آمدن در دام  مبانی علوم انسانی غربی است که به خاطر برخی از ملاحظات حاضرند امثال ابن خلدون که افکارشان چندان تناسبی با اسلام ندارد را در جرگه جامعه شناسان قرار دهند.

 طرح موضوع " تاریخ تفکر اجتماعی دراسلام " دربعضی رشته های علوم اجتماعی وجامعه شناسی سبب شده که بعضی از اساتید و مراکز پژوهشی ، تحقیقاتی را انجام دهند وآثاری ازخود بجای بگذارند.

دراین میان دکتر زاهدانی مقالاتی را ارائه داده ،که تاحدی در معرفی  اندیشه اجتماعی بعضی از دانشمندان مسلمان موثر بوده است، ولی این گونه تحقیقات گرچه مفید است ولی با موضوع بحث، اگر نگوییم بیگانه است، ولی نمی توان ادعا کرد تاریخ اندیشه اجتماعی درخود اسلام بررسی نشده است .

 واضح است که بررسی اندیشه اجتماعی دراسلام موضوع این درس نیست ، بلکه نظر به بعد تاریخی این اندیشه دارد، ولی به هرحال بررسی تاریخ علم ما را از فراز و فرود و اصول و فروع آن آشنا می کند .

به عبارت دیگر فرق است بین اندیشه اجتماعی اسلام و اندیشه اجتماعی مسلمانان؛ زیرا گاهی اندیشه به اسلام نزدیک وگاهی دور است و برای قضاوت و نقد اندیشه های دانشمندان اسلامی نیاز به معیار است. پس لازم است قدمی بلندتر برداریم و اندیشه اجتماعی را درقرآن وسنت ( باگرایش تاریخی ) بررسی نماییم و سپس ضمن بررسی تاریخ اندیشه اجتماعی در بین مسلمانان درحد ظرفیت کلاس  به نقد آنها اشاراتی داشته باشیم.

 

درترم پاییزی سال 91 با توجه به نگاه فوق، مطالبی مطرح گردید که متأسفانه فرصت تدوین آنها  پیش نیامد و انشآءالله درفرصت دیگر تدوین خواهد شد ولی بخاطر اهمیت موضوع به سر فصلها اشاره می شود :

 1- اسلام دین کامل وجامعی است و نیز فرای زمان ومکان می باشد.

 2- هر انسان برآیند عقیده ، ایمان وعمل است  . تشخص و منزلت وتفاوت انسانها در کمیت وکیفیت سه محور ذکر شده آنهاست.

 3- جامعه یک واقیت عینی است که ازخانواده ها و خانواده ها از افراد تشکیل می شود.

 4- سه مفهوم از جامعه انتزاع  می­شود   فرهنگ – سیاست – اقتصاد.

 5- تنها دین و مکتبی که می تواند انسان  و جامعه را مدیریت کند اسلام است؛ چون برای ابعاد وجودی انسان و جامعه برنامه دارد.

 6-  با توجه به سرفصلهای بالا بخوبی می توان اندیشه اجتماعی را درقرآن یافت وآیاتی مانند "  الله ولی الذین آمنوا یخرجهم من الظلمات الی النور والذین کفروا اولیائهم الطاغوت یخرجونهم من النور الی الظلمات .... " نشان می دهد که نگاه قرآن به تغییر انسان وجامعه نگاه ویژه ای است.

 7-     واژه گانی همچون " امام "  امت "  خلافت  "  قسط  "  ظلم ستیزی "  مترفین "  خطابات عام قرآن " و ده ها واژه دیگر نشان دهنده ورود قرآن به موضوعات اجتماعی و درنتیجه ارائه تفکر ویژه اجتماعی ازسوی خداست.

 8-  سنت پیامبر اسلام  "  قول  -  فعل  -  تقریر  " حاکی از ورد همه جانبه آنحضرت دراموراجتماعی است،  که از این موضع می­توان نحوه اندیشه اجتماعی پیامبر اسلام را پی جویی نمود.

 9- سنت ائمه معصومین  هم طراز سنت پیامبر درکنار قرآن و مفسر قرآن است و ازآنجایی که امامان با روشهای مختلف به موضوعات اجتماعی می پرداختند پیگیری اندیشه اجتماعی امامان از زاویه نگاه تاریخی بسیار مهم و الگو ساز است.

 10- اصحاب خاص پیامبر و نیز اصحاب ائمه نیز درموضوعات اجتماعی ورود داشته که منش آنها در فهم تاریخ اجتماعی عصر ائمه بسیار مؤثر است.

 11- در داستانهای قرآن آنگاه که ازپیامبران سخن می گوید به تفکر اجتماعی آنان که متأثر از وحی است پرداخته و این نیز کمک شایانی درتاریخ اندیشه اجتماعی پیامبران می کند.

 12-  نتیجه به دست آوردن اندیشه اجتماعی، جریان ولایت الهی درطول تاریخ، ازیک سو ما را برای نقد منصفانه اندیشه اجتماعی دانشمندان اسلامی کمک می کند و ازسوی دیگر می­تواند پیش فرضها و اصول موضوعه را در تدوین علوم اجتماعی در عصر حاضر به دست دهد. 

ادامه مطلب

سیرى در آیات حجاب

نویسنده:احمدعابدینى

كندوكاو در آیات حجاب، آن هم یك جا و همه سونگرانه، براى اهل نظر و فقه پژوهان، مى تواند ره گشا و پرفایده باشد و آنان را در دستیابى به زوایاى گوناگون این گزاره مهم اجتماعى، رهنمون سازد.
كنار هم گذاردن آیات حجاب و درنگ بر روى آنها و توجه به آغاز و پایان نشانه هاى پیوسته و ناپیوسته هر یك از آیات، بسیار روشن گر خواهد بود و ره گشا،كه در ضمن بحث،به این نكته اشاره خواهد شد.

ادامه مطلب

 

رابطه دنیا وآخرت ازدیدگاه قرآن:

ازدیدگاه قرآن بین دنیاوآخرت رابطه ی تنگاتنگی برقراراست.این رابطه ازنوع رابطه های قراردادی نیست،بلکه رابطه ای تکوینی بین عمل ونتیجه ی ان دراخرت وجود دارد.

ازروایات فراوانی به دست می اید که اعمال دنیایی ما دارای صورت های آخرتی است که درآخرت به صورت نعمت ویا عذاب ظاهر می شود.

به تعبیر زیبای شهید مطهری ،دنیارحم اخرت ومحل تربیت انسان هاوپرورش استعداد آن هاست.

عقایدواعمال ما دردنیا،تعیین کننده سرنوشتمان دراخرت بوده،چهره ان جهانی ماهمان صورتی است که دردنیا برای خویش ساخته ایم.

ازنگاه قران اخرت باطن دنیاودنیا وآخرت ماننددوفصل ازیک سالند دریکی به کشت، ودردیگری به درومی پردازیم.

یعلمون ظاهرأ من الحیوة الدنیا وهم عن الاخرظ هم غافلون.

ازاینکه آخرت درمقابل ظاهر زندگی دنیا قرار گرفته ،روشن می شود که آخرت باطن زندگی دنیاست. سوره روم (30)آیه7

ادامه مطلب

از ماده ۲۶ اعلامیه جهانی حقوق بشر تا ماده سی ام که ماده پایانی است به برنامه و هدف آموزش، اولویت والدین در انتخاب نوع آموزش و حق مشارکت در حیات فرهنگی جامعه و لزوم حمایت از پدیدآورندگان آثار علمی و هنری و حق تضمین و تامین حقوق بشر و مسئولیت فرد در قبال جامعه ای که رشد آزاد او را تامین می کند و عدم تفسیر اعلامیه به ضرر حقوق بشر می پردازد.

همه این عناوین گرچه در جای خودش به بحث مفصلی در چارچوب قانونمندی فردی و اجتماعی نیاز دارد اما به طور کلی هیچ تعارضی با آموزه های حقوق اسلام ندارد و اسلام ناب برای انسان و ایمان او به خدای بزرگ احترام زیادی قائل است و هرگز نه تنها تعدی حقوقی را علیه فرد نمی پذیرد بلکه توهین اخلاقی را سرزنش می کند.

ادامه مطلب

.

ابن‌خلدون(808-732 قمری)، سياست‌مدار، جامعه‌شناس، انسان‌شناس، تاريخ‌نگار، فقيه و فيلسوف مسلمان در تونس به دنيا آمد. عبدالرحمن آموزش‌های آغازين را را نزد پدرش فراگرفت و سپس نزد علماي تونسي قرآن و تفسير، فقه، حديث، علم رجال، تاريخ، فن شعر، فلسفه و منطق آموخت. او در دربار چند امير در مراکش و اندلس(اسپانيا) به کار سياسی پرداخت، اما در 42 سالگی به نگارش کتابی پيرامون تاريخ جهان رو آورد که مقدمه‌ی آن بيش از خود کتاب شناخته شده است. او را از پيشگامان تاريخ‌نويسی به شيوه‌ی علمی و از پيشگامان علم جامعه‌شناسی می‌دانند.

 

 

 

 

ادامه مطلب

ازآن زمان که علوم تجربی شکوفا شد و بسیاری از چشمداشت های بشر را برآورده ساخت، علم، منزلت و حرمت دین را یافت. از سوی دیگر، دین، تقدّس ومنزلتش رو به کاستی نهاد و عنصری ناسازگار با علم شناخته شد. روشن است که در چنین شرایطی، علم بر دین ترجیح داده شد ویافته ها و دستاوردهای علمی، حاکمیت مطلق یافت و سیانتیسم با اصالت تجربه پیوند خورد و همه کاستیها وعقب ماندگی ها بر عهده دین ومعارف دینی نهاده شد!

در برابر این افراط گرایی، دیگرانی سربرآوردند و یکسره علم و ارزش آن را منکر شدند و بی اعتقادی خویش را به علم ابراز داشتند و آن را مـایه تمـام بدبختیهـا ، ناکامیه و جنگها شمردند و ادّعا کردند که در دیانت مسیح، علم و دین رویارو با یکدیگرند؛ چه این که در انجیل، علم به عنوان شجره ممنوعه معرفی شده است.

ادامه مطلب

واژه دنيا مؤنث ادنى است. اگر آن را از «دنى‏» و «دنائت‏» بگيريم به معناى پست‏تر و اگر از «دنو» بگيريم به معناى نزديك‏تر است و زندگى دنيا را دنيا مى‏گوييم يا از اين جهت كه نسبت‏به زندگى آخرت پست‏تر و ناچيزتر است‏يا از اين حيث كه اين زندگى از زندگى آخرت به ما نزديك‏تر است.

کلمه «أخر» معناي مخالف «تقدم» را مي رساند و آخِر و أخير که آخِرت مؤنث آن مي باشد  مقابلِ أول است. واژه «الآخرة» از واژگان پر تکرار در قرآن کريم است. اين واژه در قرآن 9 بار قيد واژه «الدار»، به صورت اضافه يا وصف، يک بار صفت «النشأه»، 5 بار در برابر «الاولي» و 42 بار دربرابر الدنيا به کار رفته است. واژه «الآخر» نيز 25 بار صفت «اليوم» ذکر شده است؛ بنا براين، مراد ازآخرت مراحل متأخر ومنازل بعدي است که پس ازپايان زندگي دنيا درپيش روي انسان قرار دارد}

ادامه مطلب

چکیده

غیبت یکی از لغزش هاوگناهان بزرگ زبان است که در روایات به دو صورت تعریف شده واز گناهان کبیره به شمار می رود.این پدیده دارای علل وعوامل فراوانی است که پاره ای از آن ها نشأت گرفته از نقش آدمی است وپاره ای دیگر در شرایط خاص خارجی شکل می گیرد.شنیدن غیبت همانند خود آن حرام وشنوندۀ غیبت مشمول تمام احکام غیبت کننده است.بر شنوندۀ غیبت لازم است از شخص غیبت شونده دفاع کند.غیبت را از دو راه علم و عمل می توان درمان کرد،درمان عملی غیبت باتکراروتمرین امکان پذیر است ودرمان علمی با آگاهی از فواید وزیان ها ومبارزۀ آگاهانه با اسباب وعلل غیبت.غیبت در مواردی خاص جایز است که عبارتند از:دادخواهی،استفا،نصیحت مشورت کننده،جرح شاهدیاراوی،غیبت فاسق متجاهرو...

برای نجات از پیامدهای غیبت بایداول در پیشگاه خداوند تعالی توبه کردوآنگاه نسبت به حق الناس،بنابه قولی،طلب حلیت وبنا به قولی دیگر برای شخصی که غیبتش شده،استغفار نمود.

نمامی(سخن چینی)آشکار کردن موضوعی است که صاحبش آن رامخفی می کند،یا دیگران راناپسند می آید.سخن چینی از مهمترین مصادیق نمامی است.سخن چینان در شمار بدترین انسانها بوده واز بهشت محروم اند انسان در مقابل سخن چین مظایفی دارد از جمله اینکه نباید اوراتصدیق وهمراهی کند،بلکه باید اورا ازسخن چینی نهی وبا او دشمنی کند،به شخصی که سخن ازاو نقل می شود گمان بدنبرد،دربارۀ سخن اوتحقیق نکند  وسخن چینی اورا نقل نکند.

 

ادامه مطلب

چکیده

یکى از نهادهاى مهم اجتماعى که اهمیت و نقش هاى مختلف آن مورد توجه علماى مذهبى ، صاحب نظران تعلیم و تربیت ، جامعه شناسان و روان شناسان قرار گرفته ، خانواده است .صاحب نظران علوم اجتماعى براى خانواده تعاریف فراوانى ارائه کرده اند؛ از جمله :«خانواده ، سازمان اجتماعى معدود و نهاد سازنده اى است که از طریق ازدواج که یک قرارداد اجتماعى است ، تشکیل مى شود .»(1)           «ازدواج و تشکیل خانواده ، خدمتى است براى پدید آمدن یک کانون آسایش و خوش بختى و نشاط طبیعى ، ارضاى غریزه جنسى ، لذت بردن از زندگى ، بهره مندى از محبت و تعاون و مددکارى و سرانجام امتزاج دو روح در افق محبت و هم آهنگى و اتصال دو دریا از نیرو و قدرت ، براى رسیدن به هدفى متعالى .»(2)

ادامه مطلب

مقدمه:

چه با شکوه است تصور ایامی که تنها حاکم عالم، دادگستری چون قائم آل محمد (ص) باشد.

و چه زیباست زندگی در روزگاری که پرچمی جز پرچم تولید در اهتراز نباشد و ندایی جز ندای حق به گوش جهانیان نرسد. دورانی، سرشار از عطوفت، عدالت، آزادگی و کرامت انسانی.

ایامی که در آن آسمان نیز از بارش پی در پی باران رحمتش بر زمین دریغ نورزد و زمین گنجینه های نهفته در دل خویش را سخاوتمندانه بر آدمیان تقدیم دارد. چرا که عرشیان و فرشیان چنان از دولت بر حق آن عدالت گستر جهان به شور و وجد آیند که هر کس هر چه در توان دارد در طبق اخلاص خویش عرضه کند تا شاید سهمی از آن همه شکوه و جلال بی پایان برعهده گیرد.

آرزوی دستیابی به آن دنیای بی بدیل، چشمان میلیونها انسان خسته از ظلم دوران را، در انتظار نگه داشته و بیان اوصاف دولت حق توسط عالمان و دانشمندان، این انتظار مقدس را شوق انگیزتر کرده است.

در سالهای نخست انقلاب اسلامی ایران بار دیگر مسأله ی پیروزی مسلمانان انجام می پذیرد. کاری است در خور تقدیر، و اگر آن حضرت صرفاً از امکانات فوق طبیعی در تمام مراحل انجام مأموریت الهی خود استفاده می کرد، نیازی به اصحاب و آماده شدن شرایط نداشت.

ادامه مطلب

جهاد

جهاد مصدر است به معني تلاش كه در مفهوم آن مشقّت هم نهفته است، و نيز اسم است به معني جنگ.  

در قرآن كريم واژة جهاد بيشتر به معني به كارگيري كلية امكانات براي دفاع از اسلام و نشر دعوت و معارف آن مطرح شده است، و نيز به مفهوم مبارزه با هواي نفس و تطبيق خواسته‌هاي خود با خواسته‌هاي الهي، و تسليم ارادة او به كار رفته است  كه نهايتاً زندگي بر مبناي تحصيل رضاي خدا را نويد مي‌بخشد. البته جهاد با مال و جان نيز كه فداكاري همه جانبه با مال و جان در راه خداست، به معني تمام كلمه، تحقق نمي‌يابد.
ادامه مطلب

ادامه مطلب

ارزشهاى انسان‏

1. انسان خليفه خدا در زمين است:

روزى كه خواست او را بيافريند، اراده خويش را به فرشتگان اعلام كرد.

آنها گفتند: آيا موجودى مى‏آفرينى كه در زمين تباهى خواهد كرد و خون خواهد ريخت؟ او گفت: من چيزى مى‏دانم كه شما نمى‏دانيد.[1]

اوست كه شما انسانها را جانشينهاى خود در زمين قرار داده تا شما را در مورد سرمايه‏هايى كه داده است در معرض آزمايش قرار دهد[2].

ادامه مطلب

چكيده: دورة انقلاب مشروطيت ايران، نقطه عطف و عصر نويني در فرآيند كلي انديشه سياسي شيعه به شمار مي‌آيد؛ زيرا با طرح مفاهيم و پرسشهاي تازه در پهنة پذيره‌هاي پيشين و سنتي علماي شيعه، انديشه و ادبيات سياسي شيعه مرحله‌‌اي از بازشناسي، بازپروري و پاسخگويي به شرايط و دگرگونيهاي نو را تجربه كرد. اين بازشناسي، فراتر از تحليلهاي درون ديني، تحت تأثير گفتمان رو به رشد تمدن و فرهنگ غربي و ورود آن به ايران قرار داشت. تحولات مشروطيت به مدت كوتاهي، با بدفرجامي روبرو شد. با به قدرت رسيدن رضاخان، فضاي بسته سياسي به وجود آمد، و در كنار آن انديشه‌هاي ضد‌ديني نيز بشدت رشد كرد بدين ترتيب، شرايط جديدي بر جريان فكري و كاركردي علماي شيعه حاكم گرديد. اين مقاله در پي آن است كه با مروري بر كنكاشهاي فكري و نيز كاركردهاي سياسي، فرهنگي علماي شيعه، انديشه و رفتار آنان را در اين دوره كه منتهي به پايان حكومت رضاخان(1320) است، بررسي و پژوهش نمايد
ادامه مطلب

علامه طباطبائي در بحثي تحت عنوان «ولايت و زعامت در اسلام» مسئله ضرورت تشکيل دولت اسلامي را از نقطه نظر فلسفه اجتماعي اسلام مورد بحث قرار داده و به استناد آيه:
فاقم وجهک للدين حنيفا فطرة الله التي فطر الناس عليها لا تبديل لخلق الله ذلک الدين القيم و لکن اکثر الناس لا يعلمون (1) آئين اسلام را آئين فطرت و احکام آن را مطابق با فطرت بشري مي شمارد. (ترجمه آيه: دين اسلام را با مراعات اعتدال استقبال نما، همان ديني که منطبق است با آفرينش خدائي که مردم را آفريده و روي آن استوار ساخته، خلقت خدائي تبديل پيدا نمي کند که همان دين منطبق به فطرت و آفرينش است که مي تواند مردم را اداره کند ولي اکثر مردم نمي دانند).
ادامه مطلب